O individual no colectivo

No tempo de cambio que vivimos, vexo algo que me parece digno de consideración: estamos na procura dunha saída satisfactoria no plano colectivo, á que supeditamos a nosa propia realización individual. Proxectamos sobre xestores públicos unha demanda da estabilidade que cremos merecer, quizabes coa convicción de que un tempo de calma ha traernos tamén o acougo necesario para desenvolvermos a alegría e o amor individualmente. Se se soluciona o grande, o pequeno vai por si mesmo, sen máis ca incorporarse docilmente á corrente, ao curso que manexan os que saben.
Para min, isto esquece o feito de que os momentos de dificultade no crean en por si problemas, senón que poñen de relevo os que xa existen.
A adversidade revela os nosos medos, as nosas feridas, porque a enerxía que empregamos en as mantenermos ocultas despázase para atender outras urxencias. Os censores internos da expresión abandonan os seus postos, e permitímonos expresar o que na vida cotiá veriamos como tolemia. Deste xeito, a angustia toma o mando cando necesitamos reorganizarnos e evolucionar, para abandonar estados esgotados de existencia; e a angustia lévanos a unha regresión, na que os automatismos psíquicos nos sitúan na infancia, á espera de que aqueles que se erixen en adultos cumpran coa súa obriga de nos sacaren do apuro.
Teño plena confianza en que esta actitude, para min inútil, ceda, para permitir que nos expresemos na nosa verdadeira identidade. A tensión que respiramos pode servir para que actuemos desde a raíz, que está en nós mesmos e nas nosas mentes individuais: cada acto responsable nutre a enerxía de liberación; cada apertura trae un anaco máis de claridade á visión colectiva. Se non podemos transformar a outros –que non podemos–, o descubrimento da nosa verdade move cunha potencia inmensa os elementos que conforman a nosa experiencia vital.
Tomados como símbolo, dez náufragos nunha balsa terán máis posibilidades de supervivencia se racionalizan os recursos, realizan un bo reparto, atenden os máis necesitados e ocupan o seu tempo en calcular o lugar no que se atopan e en crear algunha forma de propulsión ca se abdican de responsabilidades, limítanse a chorar polo infortunio ou entran nun combate co pasado e culpan o capitán de botar a pique un barco que en ningún caso volverá flotar.
Se necesitamos axuda profesional e utilizámola, estupendo, pero podemos empezar doutros xeitos, se así o desexamos. Podemos observar se estamos de acordo coas nosas accións, se as consideramos unha expresión da nosa identidade, ou se responden a automatismos ou a formas transferidas por outras persoas ou vivencias esquecidas. Podemos observar as nosas reaccións máis destacables e comprobarmos se nos levan a algo máis valioso, no profundo da nosa consciencia.
A expresión da rabia, por exemplo, podemos crer que a realizamos desde a nosa autenticidade, pero se soamente nos leva a unha peregrinación de enfados, quizabes conveña que revisemos outras alternativas, como respectarmos a perspectiva allea –para garantir o respecto cara á nosa–, observarmos se puxemos os límites no momento preciso, ou se nos abandonamos á espera de que outra persoa descubra o abusivo do seu comportamento cara a nós e rectifique.
Se caemos na crítica, podemos comprobar ata que punto repetimos cualificativos, e que teñen que ver coa percepción do noso propio interior. Onde está a recriminación necesaria e onde a proxección dos elementos discordantes que nos desestabilizan desde dentro.
Cada persoa pode achar a súa propia forma de camiñar cara á paz consigo mesma, polo que a vía non importa agora. Paréceme máis interesante observar como aquela balsa, tripulada por seres humanos que se coñecen a si mesmos –primeiro consello do oráculo de Delfos– van multiplicar as opcións de liberación, se as comparamos cun grupo no que cada un se deixa levar polos seus demos particulares. Un bo coidado do noso interior permítenos actuar con máis eficacia no que de verdade nos interesa, ou, polo menos, retirarmos moitos obstáculos nun malestar que tendemos a atribuír a terceiros. E saberemos mellor que pedimos, e quen nolo pode fornecer.

Tempo de parto

Creo que os gobernos expresan o que levamos dentro no plano individual. Deste xeito, as relacións entre o aparato do estado e a cidadanía, e a dos estados entre si, responden ás nosas propias pautas de conduta, aos nosos modelos actuantes e á nosa propia visión. Isto lévame, en xeral, a aceptar as opcións políticas que se alternan nas responsabilidades, porque creo que a posible indignación contra elas simplemente oculta un malestar ante nós mesmos, ante o que podemos mover e non movemos, ante a nosa parte escura, que nos conduce ás infinitas formas de insatisfacción que queiramos inventariar.

Nun libro breve, e, para min, claro e sinxelo, Georges Lakoff fálanos da relación entre as nosas inclinacións colectivas para escollermos os nosos gobernos e os marcos cognitivos que actúan, independentemente dos nosos intereses persoais e da lóxica pola que nos rixamos. Non penses nun elefante (editorial 2.0, 2010) explícanos como existe un modelo baseado no padre estrito –que identifica co conservadorismo– e outro no padre protector –asociado ás vertentes progresistas–. Segundo isto, na decisión do voto pesa máis o modelo que teñamos interiorizado ca os factores sobre os que adoitan centrarse as campañas electorais.

Esta lectura espertoume algunhas intuicións, relativas ao funcionamento do propio goberno e ao modelo que poida representar. Lévoo, amais, á expresión das estruturas nas que se asenta, independentemente da opción política que ocupe os cargos, porque creo que se dan cuestións sistémicas moi interesantes, para pormos rumbo concreto, elixido libremente.

Creo que o padre estrito actúa como centro do seu propio universo. O desenvolvemento dos fillos está supeditado a unha condición de satélites, da que nin a morte os separa: deben continuar a obra, manter a identidade e someterse aos seus principios; pola súa vez, o pai protector actúa como un elo transmisor, que lle fornece aos fillos unha información básica para iniciar a súa propia experiencia vital. Ten como fin que desenvolvan a súa verdadeira identidade, e que constrúan o seu propio mundo, que se escinde cando o proxenitor está aínda en plenitude de facultades.

Considero imprescindible o primeiro modelo porque, para min, a orixe do segundo está nel. Deulles cohesión ás sociedades primitivas; organizou as forzas ante un medio hostil –non en por si, senón por falta da adaptación que trae a consciencia–, creou estruturas e deulle firmeza ao asentamento do xénero humano sobre o planeta. Rexeita o cuestionamento, porque abre a porta cara a un baleiro perigoso, pero, amais, a rebeldía nel só conduce a reforzar o sistema: o elemento subversivo aspira a tomar o papel do padre, e a aplicar os seus propios principios cos mesmos recursos utilizados polo poder que combate.

Para este modelo paternal –que considero primitivo–, importa máis a orde ca a eficacia. Non importa atravesar malos pasos, se queda preservada a estrutura social, o principio de autoridade, a infalibilidade. Os problemas derivan da inmadurez dos fillos, da súa inconsciencia cando levan adiante ideas non sometidas á aprobación paterna; moi raramente responden á asunción de erros ou á falta de motivación derivada da adscrición forzada a proxectos alleos.

Os ditados do padre estrito enténdense como incontestables. Un factor propio do clan prehistórico, que chegou a unha expresión feudal e continúa agora, dado que o modelo está vivo, e, dentro del, tamén a necesidade de manter unha imaxe de acción constante, especialmente ante as dificultades. Cando o grupo chega a unha situación complicada, ou cando o padre non pode ver a saída, diría eu que instintivamente, recorre ao castigo, a impor un sacrificio, do que non coñece as consecuencias, que deben soportar os fillos/súbditos, tamén nunha expresión recoñecible no feudalismo.

Pola súa vez, o padre protector sométese ao diálogo e nútrese del. Ao mesmo tempo, sabe distribuír responsabilidades, aceptar erros propios e alleos, valorar situacións e rendibilizar os recursos. Ten como obxectivo non a conservación do sistema en por si, senón a xestión da realidade, á que se adapta e á que procura adaptar a colectividade que rexe.

Se vemos as actuacións do noso goberno nos últimos tempos, facilmente podemos crer que me refiro a el como paradigma do padre estrito, cando a miña vontade vai por outro camiño: nas ofertas políticas que vin, desde o comezo da democracia, percibo sistematicamente patróns concretos, dados polos diferentes partidos, que descargan a cidadanía –aparentemente– de responsabilidades. Servizos que nos retiran obrigas vitais, que forman parte da nosa esencia como persoas, e nas que só podemos recibir apoios externos, que nos leven máis alá na nosa expresión de seres con calidades específicas.

Creo que, neste momento, o estado, o poder, o padre ten a misión de ofrecernos a súa axuda para ampliar a nosa consciencia. En temas tan importantes como a saúde, a educación, a protección dos máis débiles e outros parecidos, a cobertura total só nos levaría –na miña opinión– a deshumanizarnos e a atrofiarnos como seres con competencias psíquicas superiores. Os problemas crecen á medida que os recursos os palían, porque o elemento esencial, a consciencia e a capacidade de transformación individual, quedan soterrados baixo ese poder idealmente omnímodo.

O modelo do padre protector, aínda non experimentado –creo–, tráenos outra alternativa: a saúde, na estrutura do sistema, responde á asunción da responsabilidade individual, o mesmo ca a educación ou a protección das persoas que teñen limitada a súa capacidade de se valeren en por si. Un modelo baseado na colaboración, na comprensión, no sentido colectivo, no que os recursos gañan en eficacia, porque se dirixen, máis ca a solucionar problemas, a crear calidade de vida.

Hoxe poucos dubidan de que na base da nosa civilización existe unha compoñente tóxica importante, sobre a que se sustenta o modelo económico e o político: os alimentos conteñen elementos nocivos; a produción desequilibra o medio natural e os excedentes atéiganse sen sentido. As persoas debemos xustificar a nosa presenza no planeta por medio dun traballo, que o sistema esixe e nega á canda. Cada ser humano debe estar facendo algo identificable como aceptación do poder, e debe expresalo en termos crematísticos, aínda que a súa actividade, vista cun pouco máis de amplitude, cause trastornos nos niveis mediatos e inmediatos.

Deunos un desenvolvemento grande; acelerou moito os procesos, visto en calquera etapa da historia, pero, na miña opinión, o modelo do padre estrito está esgotado. Nace del, como expresión natural, o protector, o que integramos as persoas, como elementos activos que desenvolven as súas capacidades. Estamos no tempo do parto, aínda que sempre estivese presente, e nin as ditaduras máis refractarias resultasen impermeables ao sentir das poboacións.

O momento da responsabilidade compartida está aquí, pero, máis alá da rebeldía contra medidas concretas dos nosos gobernos ou das estruturas globais nas que nos inserimos, creo que nos corresponde expresala a través da nosa capacidade de transcender o marco que se esgota, e de vivirmos na expresión da nosa consciencia en liberdade.

Números

Co paso do tempo, as nosas sociedades evolucionaron cara a unha visión máis profunda do colectivo. Coñecémonos mellor entre as persoas, de xeito que a nosa capacidade de trasformación se multiplicou dunha forma exponencial, cara a o benestar e a calidade de vida, malia que expuxésemos á luz tamén ameazas importantes, que só poderemos superar na acción conxunta e na consciencia do lugar que ocupamos nesta trama complexa. Fomos cazadores, recolectores e construtores; buscamos novas propiedades dos elementos e trasladamos os nosos coñecementos –e tamén os nosos erros– a través das xeracións que habitaron o planeta.

Gustáronnos os números, as cuantificacións, que nos permiten unha aparencia obxectiva cando valoramos o noso nivel de desenvolvemento, a nosa expansión vital, o peso da nosa presenza. Creo que sen este logro da intelixencia, habiamos avanzar moito máis vagarosamente, porque nos serviu para fixar metas e niveis de rendemento, de organización e de participación. Do mesmo xeito, considero que o sistema quedou demasiado pobre como para circunscribirnos a el nas nosas realizacións, consonte unha tendencia xeral ao mínimo esforzo: días de vacacións, horas dedicadas á oración ou ao casino, número de fillos, de irmáns ou de amigos, tempo de ocio ou de traballo, etc., deixan escapar infinitos elementos da realidade que se integran na nosa auténtica vivencia. Ricos ou pobres, a expresión vital está no noso interior, libre de números, aínda que non das proxeccións que estes activen sobre o que incorporásemos no transcurso das nosas historias persoais ou colectivas.

Creo que os números manteñen unha función básica nas nosas vidas, e que a entrega a unha presunta racionalidade de escuadra e compás non fixo outra cosa senón apreixar a vontade de quen se sometese a tal práctica. Sempre houbo voces que alertaron do problema, aínda que, en moitos casos, cunha negación do recurso, coma se se tratase dun elemento parasitario que producise en por si os trastornos; sempre houbo tamén, e moitas veces no anonimato, persoas que se deixaron sentir e maduraron dunha forma sá, cunha expresión organizada das súas emocións e unha visión máis clara das facetas contables e incontables da súa realidade. Unha apertura cara ao inmanente prodúcese adoito; non contamos con respostas automáticas, debido á complexidade de estímulos que recibimos e á forma na que os percibimos en cada momento.

Gustariame figurar no grupo de ecuánimes que saben discernir o esencial do adxectivo, que souberon superar os condicionamentos do pasado e poden vivir o instante presente en si mesmo e no que lles di nun diálogo directo. Podo apuntar isto como un obxectivo de consciencia, e ver que sucede, pero, mentres, sigo o curso da miña vida, coas súas calmas e as súas turbulencias, coas que participo no movemento total. Vexo na cuantificación unha fórmula moi útil para actuar dun xeito planificado, para establecer referencias interesantes sobre os equilibrios necesarios para a vida, para o desenvolvemento creativo ao que estamos chamados no colectivo da humanidade.

O obstáculo, obxecto secular de deostación, véxoo nos marcos cognitivos que tendemos a asociar a unha simple referencia. o tempo de axuste chámanos a pórmos en práctica o que repetimos e berramos durante milenios: valorar as calidades do contado, do pesado e do medido; pórmos consciencia nos elementos que interveñen, ordenarmos, actuarmos de forma creativa coas interaccións novas, que a nosa lóxica se resiste a procesar, porque non entran dentro do coñecido. Nas circunstancias nas que vivimos, creo que nos convén reorganizarmos a nosa mente colectiva, de xeito que entreguemos as nosas seguridades racionaies a unha decisión por cubrir os pasos que van máis alá da liña. Rebordámola en cada segundo da historia, e seguimos agarrados aos bolardos do pasado, ou, polo menos, esa sensación teño.

Sei que cada vez está máis desenvolvida a nosa percepción grupal; que as transformacións nas que participamos, aínda que parezan ás veces regresivas, lévannos a unha resultante de apertura, que nos permita crear realmente o noso mundo tal como o necesitamos, tal como o propio planeta precisa expresarse. Os números, os datos concretos, tamén teñen un máis alá, un resón inextinguible que modula unha forza total, na que todo ten cabida e expresión. Creo, por exemplo, que podemos ter taxas de desemprego do 80% e mellorarmos a calidade da nosa existencia, sempre que vexamos nos máis seres humanos, cos que compartirmos os nosos recursos; creo que o volume de agua dos océanos pode nutrirse co descallamento dos polos, e nós crearmos novas formas de entendemento co medio que lle devolvan vida aos océanos. Creo que se trata simplemente de que cambiemos os nosos obxectivos, de que miremos de fronte as nosas desconfianzas infundadas, e de que sigamos ensinanzas que coñecemos de sobra, e que se renovaron constantemente ao longo do tempo, nas que importan as nosas emocións expresadas desde a verdade.

Nun tempo no que ningún ser humano integrado no sistema escapa ás estruturas de poder que lle marcan o camiño, chegou o momento de crear e de explorarmos a grandeza do descoñecido, das nosas identidades libres, que comparten a vida.

Os pasos contan

Quen se achegue a este blog farao desde a súa perspectiva, desde a súa verdade. Pola miña vez, gustaríame ofrecer algo auténtico, sentido, máis alá de prexuízos asentados na miña mente, de medos, de procuras de efectos concretos sobre os máis. Non sei ata que punto heino conseguir, pero parto do compromiso de depurar estas mensaxes, polo menos, de manipulacións conscientes, de valoracións sobre resultados ou de automatismos que poida detectar. Sei que se trata dun simple propósito, pero, se logro manterme fiel, este proxecto individual pode formar parte da semente dunha nova forma de nos comunicarmos, que nos conduza cara a estados máis confortables de liberdade.
Creo que o noso universo está baseado en infinitas difraccións, nos cambios de curso que se producen en feixes enerxéticos de moi distinta natureza. Os pulos iniciais do Big-Bang foron mutando na súa interacción: crearon materia, formaron resultates nas súas coincicencias, vibraron dun xeito distinto ao se uniren ou ao se escindiren, e crearon novas enerxías e novas formas de existencia. A vida, a percepción sensorial e, como elemento máis elevado –que eu saiba–, a consciencia.
Con este desenvolvemento, chegamos a un punto crítico, polo menos, no nivel planetario. A presión demográfica pon a proba a capacidade que temos de producir recursos; a contaminación, a capacidade da terra para autosandarse; a carreira armamentística, o noso instinto de conservación da especie fronte a un uso especial da racionalidade. Tamén a loita do poder iniciada nas cavernas chegou á súa expresión máis intensa; a súa base na destrución como recurso para gañar espazos pouco máis alá pode ir para se manifestar.
Ao mesmo tempo, desenvolvemos tamén a consciencia do entendemento, malia que as nosas sociedades ou as nosas nacións aínda non o expresen plenamente. A nosa continuidade e as posibilidades de acadarmos novos estados de benestar baséanse nela, que non xurdiu da nada. Veu formándose e existindo desde as primeiras sociedades humanas, ou desde antes, se temos en conta os modelos de integración que nos ofrecen a zooloxía, a botánica ou a xeoloxía. Conviviu e formou parte dos fluxos nos que se manifesta a discordia, mesmo nos seus estados máis extremos: houbo sempre unha base que permite xerar vencellos, alianzas, células organizadas, aínda que estas sigan camiños de destrución e de xenreira. Importa a dor, pero o seu efecto modula a nosa esperanza actual; permite a súa difracción, para abrir novos obxectivos.
Quen chegue ata aquí, ten a miña benvida. A súa lectura, deixe ou non constancia dela, modulará tamén estas mensaxes, tomadas dunha experiencia vital na que todos os seres do planeta estamos implicados. Se encontra un apoio para unha transformación positiva, excelente; se non ve nada que lle permita acceder a espazos novos, polo menos poderá facer algunha refuga, o que xa supón unha liberación de cargas. O camiño facémolo no plano colectivo, e, na miña opinión, todos os pasos contan.